Takanza / Takajo

“Жил в Гехах легендарный старец, который после обсуждения любого конфликта выносил один и тот же вердикт: “Хьаж йуккъе топ тоьхна д1акъажо веза” (“Надо прикончить выстрелом в лоб”). Так вот, читая о происходящих в мире событиях, все чаще хочется комментировать их в духе этого воинственного гехинского старца.” Khasan Bakayev

Çeçenistan Gekha yerleşim biriminde bir silahlı çatışmayı tartıştıktan sonra şu kararı veren yaşlı adam “хьaж йуккъе топ тохьхна д1акъaжо веза”=Alnının ortasına kurşunu sıkıp, işini bitirmek gerekir. Yani dünyada olup biten olayları okurken, bu militan Gekha’lı yaşlı adamın ruhundan yorum yapmak istiyorum. Tarihçi Hasan Vakhayev’in bu cümleleri yorum yapmam için bir sebep olmuştur.

Gekhalı yaşlı adamın ruhu dünyadaki onca olumsuz olaylara tepki vermek için gerekli olabilir. Bu vesile ile д1акъажa(dakaja) sözcüğünün gündeme gelmesi ve sözcüğün etimolojisiyle ilgili yorumlara vesile olması, dilin ya da sözcüklerin anlaşılması için tetikleyici olmuştur. Gekhalı yaşlı adamın silahından mermi çıkmamıştır ama ağzından çıkan д1акъажa sözcüğü biz Waynaxların kucağına hediye olarak fırlamıştır. Bu sözcüğü kuşkusuz bilenler ve kullananlar vardır. Türkiye’de yaşayan biz Çeçenler de bu sözcüğe yabancı değiliz. Duyduğumuz ve kullanma imkanı bulduğumuz ortamlarda söylediğimiz bir sözcüktür.

Peki д1акаъажa sözcüğünün anlamı nedir ve kökeni konusunda bir bilgi var mıdır? д1акъажo веза(dakajo veza), д1акъажaвора(dakajavora) ne anlama gelir? Hemen ifade edelim ki bu eski bir sözcüktür. Çeçence tabirle “шир цха дошду(şir sca doşdu)”. къажвеллле(kajvelle)=saçları beyazlamış, къежашву(kejaşvu)=sırıtıyor. Bu sözcükler ilişki kurmak için Çeçence bilenlerin aklına gelen sözcüklerden iki tanesidir. д1акъажa sözcüğünü ise kullanım alanı ve şekli itibarıyla bu sözcüklerle irtibatlandırmak neredeyse imkansızdır. Bu sözcüğe Hitit kayıtlarında “ta-kan-za” sözcüğüne rastlamaktayız. Sözcüğün karşılığı ise “yer, zemin, taban” anlamlarına gelir. Yorum olarak bu sözcükle irtibatlandırmak akla ve yapmış olduğum Hitit dilinin Waynax(Çeçen-İnguş) dili ile olan ilişkisi hakkındaki inceleme ve tespitlerime uygundur.

Tarihsel olarak hem Waynakhların, hem de onların dilinin kökenlerinin binlerce yıllık geçmişine işaret eden çok önemli veriler söz konusudur. Bu arada bir şeyi söylemeden geçemiyeceğim; araştırma ve incelemenin Çeçen dilinde adı olan “тидир”an ve öğrenci anlamıyla Hitit kayıtlarında yer alan тидити(tiditi) en sevdiğim Hitit dili sözcüğüdür. Hitit hece sisteminde “ta=da” seslendirmesi söz konusudur. Bazı sesler belli hecelerde temsil edilir. Transkripti “za” olarak yapılan ve “ja” olarak okunabilen bir konumu vardır çivi yazı sisteminin. Dolayısıyla “ takanza” Hitit sözcüğünün “д1акъaнжa” okunmasına izin verir. Diyalekt farkı, yerel konuşmalar ya da tarihsel süreçte “n” sesinin düşmesi mümkün görünür. Çeçen dilindeki kullanıma bakıldığında “д1акъажo веза=yere sermek gerekir, буй тоьхaн д1акъажa вора=yumruk vurarak yere seriyordu” cümleleri etimolojik bakış açımızı destekler.

Hami ÖZDİL

You may also like...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir