UÇİ ve RAĞO
Çeçen Maddi Kültürüne ait Mimari Terimlerden UÇİ ve RAĞO
Eski Çardak evlerinin inşaat malzemesi bilindiği üzere temel olarak kerpiç ve ağaçtan oluşur. Genellikle iki katlıdır. Çeçenistan’daki savaş ve barınma amaçlı yapılar olan kuleler mimari olarak ayrı yapılardır. Burada konu edindiğimiz yapılar Anadolu’da da benzer bir mimari özellik gösteren ve basit taş, toprak, saman ve ağaç malzemelerden oluşan geleneksel köy tipi evlerdir.
Bu evlerin alt katı ahır ve hayvan yemlerinin konulduğu alan olarak kullanılmıştır / kullanılmaktadır. Ayrıca yeterli bölüm olması halinde farklı amaçlar için kullanılan kısmı da olabilir. İkinci katı ise birinci katın ön cephesinin tamamını 2 veya 3 metre civarında sıralı ağaç direkler ve üzeri kapatılarak bir nevi sundurma niteliğinde yağmur, kar ve güneşten korunaklı bir alan ve ikinci katı tahta zemin ve tavan asıl dam ile birlikte kapatılarak üstü kapalı bazen bir, bazen iki kısa cephesi kapalı, genel olarak üç tarafı açık ama ağaç korkuluklu bir mekan oluşturulurdu. İşte bu üç tarafı açık zeminden merdivenle yukarı çıkılan sadece sundurma gibi girişin üzerinin kapatılmadığı tüm ön cephenin tamamının ön kısmını oluşturan tahta zeminli alan Türkiye’deki Çeçenler tarafından UÇİ olarak nitelendirilir.
Ancak bu bahsettiğimiz alan Çeçenistan’da genel kabul görmüş bir sözcük olarak RAĞO olarak isimlendirilir. Şimdi bu sözcükleri etimolojik, tarihsel köken arayışı ile incelemeye çalışalım.
Bir defa RAĞO sözcüğü modern diller bağlamında ödünç alınan bir sözcük olarak durmuyor. Çünkü bu kök ile etkileşim olarak inşaat anlamında modern diller olarak bir sözcük varlığı görünmüyor. Bu kadim dönemlerden bu yana böyle bir sözcüğün var olduğunu gösteriyor. Tabi bunun türetim zamanı bilinmeyen bir sözcük olarak uzun zamandır var olması erken dönemlerde ödünç alınmadığı anlamına gelmez. Ama bu araştırılması gereken oldukça spesifik bir konu. Buna rağmen Çeçencede r başlangıçlı sözcük sayısının azlığını belirtmek gerekir. Rağ, raz gibi sözcükler bunlardan ikisi.
Günümüzde özellikle Urartularla Çeçenler arasında ilişki bulunduğunu ileri süren bilim adamlarının varlığı dikkate alındığında etimolojik bir tartışmanın sözcük kökeninin açığa çıkarılmasına katkısı olabilir.
RA köklü yapıya ilk olarak Sümercede rastlıyoruz. Bu sözcüğün kullanımını Hitit tabletlerinde görüyoruz. Bu çerçevede GIŠ ağaçtan mamul ya da bir kıymetli ürün, el ile yapılmış bir nesneyi göstermek üzere(bu konuda detaylı bilgi için bkz. Hami Özdil, ESKİ ÇAĞ DİLLERİNDEKİ “GIŠ” VE “ZİLİBİ” SÖZCÜKLERİNİN ÇEÇENCEDEKİ YANSIMALARI) RA: mahfaza(Ünal, s.429) anlamı ile yer alır. Bizi ilgilendiren kısmı mahfaza anlamıdır ki ön cephenin üstü kapatılarak mahfaza altına alınması sağlanmaktadır. Urartuca “rage”: sıra, hat, yön Çeçence rağ sıra dağlar ve dizilim, sıra anlamında olduğu dikkat edildiğinde bir ortak yönün varlığı göze çarpar. Bu bağlamda Çeçence “rağo” sıralı direkleri olan sundurma/açık avlu anlamı yanlış olmaz. Sözlük anlamına baktığımızda ahır, gölgelik(Masiev, s.344) anlamı verildiği görülür.
Ancak geleneksel kerpiç yapıların ön kısmındaki bu yapının özelliği sundurma gibi sadece girişin kapatılması şeklinde değil. Tüm ön cephenin sıralı biçimde direkler dikilmesi suretiyle girişin ve ön cephenin muhafaza altına alınmasıdır. Kafkasya ve Anadolu kırsal mimarisindeki rağo yapısının, tavanı taşımak için yan yana dizilmiş ahşap veya taş direklerden (bir hattan) oluştuğu düşünülürse, “sıra, hat, siper” kökeninden evrilme tezi morfolojik bir zemin bulabilir.
Uçi sözcüğünün sözlüksel anlamı ise: koridor, galeri (Masiev, s.423). Her iki sözcüğün sözlüksel anlamına baktığımızda Türkiye’de yaşayan Çeçenlerin Uçi kavramı tarihsel ilişki kurduğumuz diller bağlamında anlam alanı ile örtüşmediği görülür. Hiç kuşku yok ki birçok sözcüğü orijinal haliyle muhafaza eden büyüklerimiz uçi sözcüğünü anlam kaymasıyla mı kullanmışlardır? Her ne kadar bugün sözlüksel anlamı galeri, koridor olarak verilmiş olsa da binanın oturum alanından ayrı olması Hititçe u- öne anlamı -çi yer belirteci ile birlikte ön kısmı ifade edebilir. Sümerce uši sözcüğünün: (bina) temel(Aydın, s.762) anlamı š=ç olarak değerlendirilmek üzere uç: temel ve -i genitif ek olarak uç-i temele ait anlamında türetilmiş bir sözcük olabilir.
Sonuç olarak atalarımızın uçi olarak ifade ettikleri geleneksel toprak evlerin ön kısmının bu anlam alanı içerisinde olduğunu değerlendirmek yapının niteliği göz önüne alındığında mümkün görünmektedir.
Hami ÖZDİL
