ŞEMSETTİN KUTLU
Cumhuriyet döneminin eğitim, edebiyat ve kültür hayatında iz bırakan isimlerden biri olan Şemsettin Kutlu, 1918 yılında Kahramanmaraş’ın Göksun ilçesine bağlı Çardak bucağında dünyaya geldi. Çardak’ın köklü Çeçen muhacir ailelerinden birine mensuptur. Kardeşleri ; Nurettin, Selattin, Sıtkı, Kemal, Suphi Kutlu ve Leman Kutlu Ural’dır. Zafer Kutlu ve Ayla Kutlu’nun (1) amcasıdır. Uzun ve verimli meslek hayatında öğretmenlikten müfettişliğe, edebiyat araştırmacılığından kültür yayıncılığına kadar pek çok alanda hizmet vermiştir. (2)
Bugün onun adını yeniden hatırlamak, yalnızca bir edebiyatçının biyografisini ortaya koymak bakımından değil; Anadolu’da yetişen Kafkas kökenli aydınların Türkiye’nin kültür hayatına yaptığı katkıları görmek bakımından da anlamlıdır.
Çardak’tan İstanbul’a
Şemsettin Kutlu, ilk ve orta öğrenimini Gaziantep’te tamamladı. Ardından İstanbul Yüksek Öğretmen Okulu’nda Türk Dili ve Edebiyatı eğitimi gördü ve 1941 yılında mezun oldu. Kaynaklarda felsefe eğitimi aldığı da belirtilmektedir.
Meslek hayatına Erzurum’da öğretmen olarak başladı. Daha sonra Elazığ ve Ankara’da öğretmenlik ve yöneticilik görevlerinde bulundu. 1957-1961 yılları arasında Millî Eğitim Bakanlığı Genel Müfettişliği yaptı. Ardından Yüksek Öğretmen Genel Müdür Yardımcılığı görevinde bulundu. 1962-1975 yılları arasında İstanbul Eğitim Enstitüsü’nde edebiyat öğretmeni olarak çalıştı ve buradan emekli oldu.
Öğretmenliği onun meslek hayatının yalnızca bir yönüydü. Aynı zamanda gazetelerde ve edebiyat dergilerinde yazılar kaleme alan, eski eserleri araştıran, derleyen ve yeni nesillerin istifadesine sunan üretken bir kültür insanıydı.
Edebiyat araştırmacısı ve kültür adamı
Kutlu’nun ilk yazısı 1941 yılında Vatan gazetesinde yayımlanan bir incelemeydi. Sonraki yıllarda Vatan, Cumhuriyet, Milliyet, Tanin, Yeni İstanbul gibi gazetelerde; Yedigün, Çınaraltı, Yaratış, Varlık, Hisar, Türk Edebiyatı, Hayat, Hayat Tarih ve Gösteri gibi dergilerde hikâye, araştırma, inceleme ve derlemeleri yayımlandı.
Bazı çalışmalarında Kudret Sinan imzasını kullandı.
Onun kültür hayatımızdaki asıl dikkate değer hizmetlerinden biri, geçmiş dönemlere ait eserleri araştırarak ve gerektiğinde sadeleştirerek yeni okuyucuya ulaştırmasıdır.
Başmabeynci Lütfi Bey’in Anıları, Yeni Osmanlılar Tarihi, Eslâf, Türk İslâm Tarihinden, Olgun Sözler ve Tûtînâme bu çalışmalar arasında sayılabilir.
Özellikle Tûtînâme, eski metinlerin günümüz okuyucusuna aktarılması bakımından dikkat çekicidir. Eser, Şemsettin Kutlu tarafından sadeleştirilerek yayımlanmıştır.
Kutlu bunun yanında Türk edebiyatının çeşitli dönemlerini bir araya getiren antolojiler de hazırladı. Tanzimat Dönemi Türk Edebiyatı Antolojisi, Servet-i Fünûn Dönemi Türk Edebiyatı Antolojisi, Türk Edebiyatında Kahramanlık Şiirleri Antolojisi, Dünya Edebiyatı Antolojisi ve Divan Edebiyatı Antolojisi bunların başlıcalarıdır.
Bu eserler, onun yalnızca yazan değil, aynı zamanda edebiyat mirasını derleyen, tasnif eden ve sonraki kuşaklara aktaran bir kültür adamı olduğunu göstermektedir.
Şemsettin Kutlu’nun ilgi alanı edebiyatla sınırlı değildi. Osmanlı tarihi, eski İstanbul hayatı, şairler, yazarlar ve kültür tarihi üzerine de araştırmalar yaptı.
Eski Türk Hayatı, Eski İstanbul’un Ünlüleri, Şair Dertli ve Başlangıçtan Günümüze Kadar Türk Romanları gibi çalışmaları bu geniş ilgi alanının örnekleridir.
1973 yılında Hayat Tarih Mecmuasında yayımlanan “1923 Yılında Yayınlanan Müşterek Gazete’nin Hikâyesi” başlıklı araştırması da onun basın ve yakın tarih konularına duyduğu ilgiyi göstermektedir.
1979 yılında yayımlanan Şair Dertli adlı çalışması ise Türk Dil Kurumu Kütüphanesi kayıtlarında iki cilt halinde yer almaktadır.
Bütün bu çalışmaların ortak özelliği, geçmişte kalmış kişi, eser ve olayları araştırarak onları yeni nesillerin dikkatine sunma çabasıdır.
Bir öğretmenin kültür mirası
Şemsettin Kutlu’nun hayatında öğretmenlik önemli bir yer tutar. Ancak onun yetiştirdiği öğrenciler kadar, kitapları ve araştırmalarıyla ulaştığı daha geniş bir okuyucu kitlesi de dikkate değerdir.
Bir öğretmen olarak edebiyatı anlatmış; bir araştırmacı olarak edebiyat tarihini incelemiş; bir derlemeci olarak eski metinleri gün yüzüne çıkarmış; bir yazar olarak da kendi gözlemlerini ve düşüncelerini kaleme almıştır.
Bu çok yönlü faaliyetleri sebebiyle onu yalnızca bir edebiyat öğretmeni veya yazar olarak değil, Cumhuriyet döneminin kültür taşıyıcılarından biri olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.
Kültür Bakanlığı tarafından 1986 yılında Türk kültür ve sanatına yaptığı hizmetlerden dolayı takdirname ve para ödülüyle taltif edilmesi de bu çalışmalarının resmî olarak takdir edildiğini göstermektedir.
Bir hemşehrimizin hatırası
Şemsettin Kutlu’nun biyografisinde bizi ayrıca ilgilendiren husus, onun Çardak’ta doğmuş olması ve Çeçen bir aileden gelmesidir.
Çardak’taki akrabalık bağlarının bugün de devam ettiği bilinmektedir. Dolayısıyla Kutlu, yalnızca bibliyografik kayıtlarda adı bulunan uzak bir tarih şahsiyeti değil, ailesi ve hatırası hâlâ yaşayan bir hemşehrimizdir.
Onun hayatına bu açıdan baktığımızda, muhaceret tarihimizin önemli bir gerçeğini de görürüz: Kafkasya’dan Anadolu’ya gelen ailelerin çocukları, zaman içerisinde Türkiye’nin sosyal, ilmî, askerî, idarî ve kültürel hayatının farklı sahalarında önemli görevler üstlenmişlerdir. Şemsettin Kutlu’nun hikâyesi bunun kültür ve eğitim alanındaki örneklerinden biridir.
Şemsettin Kutlu, 25 Ağustos 1991 tarihinde İstanbul’da vefat etti. Ardında çok sayıda kitap, araştırma, derleme ve antoloji bıraktı. Bugün eserlerinin bir kısmı artık kolaylıkla bulunamasa da onun çalışmaları, Türk edebiyatının ve kültür tarihinin farklı dönemlerine açılan önemli kaynaklar arasında yer almaktadır.
Bu sebeple Şemsettin Kutlu’nun adı, hem Türk edebiyatı ve kültür tarihi içerisinde hem de Çeçenlerin hafızasında hak ettiği şekilde yaşatılmalıdır.
Emin Altunbay
ağustos 2026
Çardak/Göksun /Kahramanmaraş
Dipnotlar:
1.https://tr.wikipedia.org/wiki/Ayla_Kutlu
2.Yurt Ansiklopedisi (c. VIII, 1982-1983), Behçet Necatigil / Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü (18. bas. 1999), Şükran Kurdakul / Şairler ve Yazarlar Sözlüğü (gen. 6. bas. 1999).
