GÜNEŞTEN YİĞİTLİĞE OLGUNLAŞMA ONTOLOJİSİ
Hititçe ve Çeçen dilinde MAA- Kökü Üzerine Bir Semantik Rekonstrüksiyon: Güneşten Yiğitliğe Olgunlaşma Ontolojisi
Özet: Bu çalışma, Hititçe māi-/miya: büyümek, serpilmek (Ünal, s.330) kökü ile Çeçen-İnguş (Vaynakh) dillerindeki malkh (güneş), mayra (yiğit) ve mar (koca) kavramları arasındaki morfolojik ve semantik paralellikleri incelemektedir.
Ma/may kökünün “büyüme” eyleminin ışıkla (lukk-) başladığı ve zihinsel/sosyal olgunlukla (malant/mayra) zirveye ulaştığı bütünsel bir “Semantik Piramit” modeli önermekteyiz.
Giriş: Semantik piramit modeli
Antik Anadolu ve Kafkasya dillerinde kavramlar birbirinden kopuk değildir; bir doğa olayından başlayıp toplumsal bir statüye uzanan zincirleme bir mantık izlerler. Bu konuya paralel olmak üzere “Kozmolojik ve dilsel sonuçlar” isimli makalemizde doğa ve insan ilişkilerinde benzer mantığın varlığını müşahede etmiştik.
Bu bağlamda makalemizin temelini oluşturan Semantik Piramit şu şekilde kurgulanmıştır:
Taban: Kozmik kaynak ışık: Malkh:Güneş, Lukh: ışık, ışık parlaması, Lukh katta: ışığın vurması, aydınlanmak, ışımak, Malkh>Maa+lukh: Güneş, Malkh katta: ışımak, aydınlanmak Güneş ışığı vurması, Güneş doğması, sabah
Orta katman: Biyolojik süreç (Gelişme): Māi- (Ekinin, sürünün ve insanın büyümesi).
Zirve-Tepe noktası: Sosyal ve Zihinsel Statü (Olgunluk): Hitit sözcükleri Mālant :Yiğit, Māy-ant(ant eki): delikanlı, genç adam(Ünal, s. 663, 675) ve Çeçen dili Mar/mayr(ra sıfatlama eki): koca. Çeçen dili kök paralelliği may.
Kozmik taban: Güneşin doğuşu, aydınlanma, aynı zamanda olgunlaştırma. Güneş ışık ve ısısının doğa canlılarını geliştirme, büyütme, olgunlaştırması
Hititçe luuk- (lukkatta) fiili, sadece zaman bildiren bir “sabah olmak” ifadesi değil, ışığın dünyaya fiziksel olarak “vurması” eylemidir. Çeçence malkh (Güneş) sözcüğü, bu ışık eyleminin büyüme köküyle sentezlenmiş halidir:
Morfolojik analiz: Ma (Büyüme/Büyük) + Lukh: Işık/Parlayış = Malkh: büyüten ışık. Malkh katta> ma lukh katta. Hitit luk katta, Çeçen maa+luk katta sözcük semantik aynılığı.
Anlamsal paralellik: Hititçedeki marri (güneş ışığı/sıcaklık) ve lukk- kökleri, Çeçencedeki malkh yapısında birleşerek Güneş’i “büyümenin faili” konumuna getirir.
Orta katman: Māi- ve bereketin üçlemesi
Hitit ritüel metinlerinde büyüme eylemi üç sahada gerçekleşir:
Toprak: Ekinlerin (halki-) boy vermesi.
Hayvancılık: Sürülerin çoğalması.
İnsan: Ailenin çocuklarla genişlenmesi (nu-za ḫaššatar namma māi-).
Bu bağlamda mā- kökü, pasif bir uzamayı değil, potansiyeline ulaşan bir “serpilmeyi” ifade eder. Çeçen dilinde ailevi büyüme ve evlilik süreçleri de bu bereket anlayışıyla örtüşür.
Mar-i/may-ra ve Ailenin Genişlemesi
mar-i kadın için evlilik anlamındadır. Burada y düşer. Maa- kök, -r sıfat eki -i lokatif ek. Bunu çevirdiğimizde kocaya gitmek olarak çevirebiliriz. Ancak dilin gelişim veya oluşum mantığı bunun Hititçedeki maa gelişme büyüme kökünü de ifade ettiğini düşündürür.
Kadın açısından daha özel bir durumun varlığını gözlemliyoruz. Yani mari bir aile olarak büyüme gelişmeye işaret ettiğini söyleyebiliriz. Yani çocukların olması ailenin genişlemesi, büyümesi. Ama aynı zamanda eşlerin zihin, düşünce dünyasının da gelişip büyümesi.
Yine Hititçe may-ant delikanlı aslında gelişmiş birini temsil ediyor: koca olacak kişi. Yine düşüncenin çocukluktan çıkıp gelişen evresini gösteriyor yorumu yapılabilir.
Büyüme Olarak Evlilik: Arkaik toplumlarda evlilik, iki kişinin birleşmesinden ziyade bir “genişleme” (nüfusun ve gücün artması) olayıdır.
Kadın Açısından Bakış: Kadının “kocaya gitmesi” (mari), aslında onun bir aile kurarak “meyve vereceği”, yani kökteki o mā- (gelişme/bereket) eylemini gerçekleştireceği yeni bir evreye geçişidir.
Zirve: Yiğitlik ve Sosyal Olgunluk
Büyüme süreci tamamlandığında, birey yeni bir statü kazanır. Hititçe malant- ve mayant- kelimeleri ile Çeçence mayra (yiğit) arasındaki bağ bu noktada düğümlenir:
Zihinsel Büyüme Mālant (Ünal, s. 663), bu kelimeyi “zinde, cesaretli” olarak tanımlar. Zinde ise fiziksel veya zihinsel gücü ifade eder. Bu, düşüncenin çocukluktan çıkıp “maa-” (büyüme) evresini tamamlamasıdır.
Sosyal Genişleme (Mari/Mar): Çeçencede mar: koca ve kadının evlilik süreci: mari, ailenin “maa-” (genişleme) sürecidir.
Hitit evlilik metinlerinde evin büyümesi, hanedanın serpilmesiyle aynı kökten gelir.
Sonuç
Hititçe ve Çeçen dili, “büyüme” kavramını ışıkla başlatan ve yiğitlikle taçlandıran ortak bir ontolojik mirası paylaşmaktadır. Çeçence malkh (Güneş) ve Hititçe māi: büyüme, maya: gelişmiş, yetişkin(Ünal, s. 346) ve aynı zamanda LÚ may-ant: olgun, yetişkin insan maa=y-lant: zinde ve cesaretli(Ünal, s. 347) tanımı arasındaki bu semantik rekonstrüksiyon, Anadolu ve Kafkasya’nın kadim halklarının dünyayı “ışıkla olgunlaşan bir bütün” olarak gördüğünü kanıtlamaktadır.
Hami ÖZDİL
Kaynakça
Ünal, A. (2016). Hititçe Türkçe Türkçe Hititçe Sözlük










